Sözlük

Hukuki Terimler Sözlüğü

Yazılarımızda geçen hukuki terimlerin kısa açıklamaları. Bir terim hakkında daha ayrıntılı bilgi için tanımın yanındaki bağlantıyı kullanabilirsiniz.

Yargılama Usulü (Genel)

Vekâletname: Bir kişinin (vekil edenin), belirli işleri kendi adına yürütmesi için bir avukata veya başka bir kişiye (vekile) yetki verdiğini gösteren, noterde düzenlenen resmî belge.
İstinaf: İlk derece mahkemesi kararına karşı, bölge adliye mahkemesinden hem hukuki hem maddi yönden yeniden inceleme talep edilen kanun yolu.
Temyiz: Bölge adliye mahkemesi kararına karşı Yargıtay'dan, kararın hukuka uygunluğunun denetlenmesi amacıyla başvurulan son kanun yolu.
Islah: Davacının, dava dilekçesindeki talebini veya maddi vakıaları, yargılama devam ederken bir kez kullanabileceği bu yolla değiştirmesi (HMK m.176 vd.).
Dava Şartı Arabuluculuk: Bazı uyuşmazlık türlerinde (örneğin çoğu işçi-işveren ve ticari alacak uyuşmazlığında) dava açmadan önce arabulucuya başvurulmasının kanunen zorunlu olması; bu şart yerine getirilmeden açılan dava usulden reddedilir.
İhtiyati Haciz: Henüz kesinleşmemiş bir alacağın tahsilini güvence altına almak için, borçlunun mal varlığına mahkeme kararıyla geçici olarak el konulmasını sağlayan koruma tedbiri.
Bilirkişi: Çözümü özel veya teknik bilgi gerektiren konularda mahkemeye görüş bildirmek üzere görevlendirilen uzman kişi; raporu mahkemeyi bağlamaz ama kararda önemli bir dayanak oluşturur.
Zamanaşımı: Bir alacağın kanunda öngörülen süre içinde talep edilmemesi hâlinde, borçluya bu alacağı ödemekten kaçınma (def'i) hakkı tanıyan süre. Alacak ortadan kalkmaz, ancak dava yoluyla zorla tahsili güçleşir.
Hak Düşürücü Süre: Zamanaşımından farklı olarak, süresinde kullanılmayan bir hakkın kendiliğinden ve tamamen ortadan kalkmasına yol açan, hâkim tarafından resen dikkate alınan kesin süre.
Harç: Dava açılırken veya belirli hukuki işlemler sırasında devlete ödenen, davanın konusu veya değerine göre değişen resmî ücret.
Kuruma İbraz (Belge İbrazı): Bir belgenin (dilekçe, dekont, sözleşme, kimlik vb.) resmî bir kuruma (banka, MASAK, mahkeme, savcılık gibi) usulüne uygun şekilde sunulması. Örneğin MASAK blokesine itirazda paranın kaynağını gösteren belgelerin bankaya/MASAK'a ibraz edilmesi, sürecin seyrini doğrudan etkiler.

Aile Hukuku

Katılma Alacağı: Evlilik birliği sona erdiğinde, eşlerden birinin edinilmiş mallarındaki artık değerin yarısı üzerinde diğer eşin sahip olduğu para alacağı hakkı. Malın kendisi değil, değerinin belirli bir oranı talep edilir.
Edinilmiş Mallara Katılma Rejimi: 1 Ocak 2002'den itibaren, eşler sözleşmeyle başka bir rejim seçmedikçe otomatik uygulanan yasal mal rejimi. Evlilik süresince edinilen mallar bu rejime göre tasfiye edilir.
Artık Değer: Bir eşin edinilmiş mallarının tasfiye tarihindeki toplam değerinden, bu mallara ilişkin borçlar düşüldükten sonra kalan tutar. Katılma alacağı bu tutarın yarısı üzerinden hesaplanır.
Değer Artış Payı: Bir eşin, diğer eşe ait bir malın edinilmesine veya değerinin artmasına karşılıksız katkıda bulunması hâlinde doğan, katılma alacağından bağımsız ayrı bir talep türü.
Katkı Payı Alacağı: 1 Ocak 2002 öncesi mal ayrılığı rejimine tabi evliliklerde, bir eşin diğerinin malına yaptığı somut katkının ispatlanmasıyla doğan alacak. Katılma alacağından farklı ispat kurallarına tabidir.
Muvazaa (Mal Kaçırma): Tarafların gerçek iradelerine uymayan, üçüncü kişileri (örneğin diğer eşi veya mirasçıları) yanıltmak amacıyla yapılan görünüşteki bir işlem. Boşanma sürecinde malın gerçekte satılmadan devredilmesi tipik bir örnektir.
İhtiyati Tedbir: Bir hak kaybının önlenmesi için mahkemeden istenen, dava sonuçlanana kadar geçerli geçici koruma kararı — örneğin bir malın satışının veya devrinin dava süresince engellenmesi.
Velayet: Ergin olmayan bir çocuğun bakımı, eğitimi, temsili ve malvarlığının yönetimi konusunda ana veya babaya (ya da her ikisine) tanınan hak ve yükümlülükler bütünü. Boşanmada mahkeme, çocuğun üstün yararını gözeterek velayeti taraflardan birine verir.
Nafaka: Boşanma sonrası ekonomik olarak zora düşecek eşe (yoksulluk nafakası) veya ortak çocuğun ihtiyaçları için (iştirak nafakası) mahkemece bağlanan, düzenli ödenmesi gereken parasal destek.
Ziynet Alacağı: Düğünde takılan altın/ziynet eşyasının kadına ait kişisel mal sayılması nedeniyle, bu eşyaların iade edilmemesi veya bozdurulması durumunda boşanmadan bağımsız olarak talep edilebilen alacak.
Mehir: Dini nikah sırasında veya sonrasında erkeğin eşine vermeyi taahhüt ettiği parasal/maddi değer. Türk hukukunda ayrı bir kurum olarak düzenlenmemiştir; yazılı bir mehir taahhüdü/senedi varsa, Yargıtay'a göre bu taahhüt Türk Borçlar Kanunu'ndaki bağışlama vaadi (TBK m.286 vd.) hükümlerine tabi tutularak dava konusu edilebilir.
Anlaşmalı / Çekişmeli Boşanma: Anlaşmalı boşanmada eşler boşanmanın sonuçları (mal, nafaka, velayet vb.) konusunda önceden anlaşıp tek celsede boşanabilir; çekişmeli boşanmada taraflar anlaşamaz ve dava, deliller toplanarak, tanık dinlenerek sürer.

Miras Hukuku

Muris Muvazaası: Miras bırakanın, mirasçısını mirastan yoksun bırakmak amacıyla bir malını gerçekte satmadığı hâlde satış görünümü altında devretmesi. Yargıtay içtihadına göre bu tür işlemler tapu iptali davasıyla iptal ettirilebilir ve zamanaşımına tabi değildir.
Tapu İptali ve Tescil Davası: Bir taşınmazın tapu kaydının hukuka aykırı biçimde oluştuğu iddiasıyla açılan, kaydın iptalini ve gerçek hak sahibi adına yeniden tescilini talep eden dava türü.
Mirasçılık Belgesi (Veraset İlamı): Bir kişinin mirasçısı olunduğunu ve miras payını gösteren, sulh hukuk mahkemesinden veya noterden alınabilen resmî belge. Bankada, tapuda ve diğer resmî işlemlerde mirasçılığın ispatı için kullanılır.
Saklı Pay: Kanunun, belirli mirasçılara (altsoy, ana-baba, sağ kalan eş) miras bırakanın vasiyet veya bağışlarla dahi tamamen elinden alamayacağı şekilde güvence altına aldığı asgari miras payı.
Tenkis Davası: Miras bırakanın yaptığı bağış veya vasiyetin, saklı paylı mirasçıların yasal payına tecavüz etmesi hâlinde, bu fazlalığın kanuni sınıra indirilmesi için açılan dava.
Mirasın Reddi: Bir mirasçının, mirası (genellikle borç yükünden kaçınmak için) kabul etmediğini, ölümü öğrendiği tarihten itibaren üç ay içinde sulh hukuk mahkemesine yazılı veya sözlü beyanla bildirmesi.
Ortaklığın Giderilmesi (İzale-i Şüyu): Bir malın (genellikle mirastan kalan taşınmazın) birden fazla kişiye ait olduğu paylı veya elbirliği mülkiyetinin, paydaşlardan birinin talebiyle satış yoluyla veya aynen paylaştırılarak sona erdirilmesi davası.

İş Hukuku

Kıdem Tazminatı: Kanunda öngörülen şartlarla (en az bir yıllık kıdem ve belirli fesih sebepleri) iş sözleşmesi sona eren işçiye, çalıştığı her yıl için işveren tarafından ödenen tazminat.
İhbar Tazminatı: İş sözleşmesini fesheden tarafın, kanunda öngörülen bildirim (ihbar) süresine uymaması hâlinde, bu süreye karşılık gelen ücreti karşı tarafa ödemesi.
İşe İade Davası: İş güvencesi kapsamındaki bir işçinin, geçerli bir sebep gösterilmeden veya usulüne uygun yapılmadan işten çıkarıldığını ileri sürerek işe geri alınmasını talep ettiği dava; önce arabulucuya başvuru zorunludur.
Mobbing (Psikolojik Taciz): Bir çalışana işyerinde sistematik, süreklilik arz eden ve onu dışlamayı veya işten ayrılmaya zorlamayı amaçlayan psikolojik baskı ve kötü muamele; işçiye haklı fesih ve tazminat hakkı doğurabilir.

Ceza Hukuku

Uzlaştırma: Kanunda sayılan belirli suçlarda, şüpheli/sanık ile mağdurun bir uzlaştırmacı aracılığıyla anlaşmasını sağlayan, uzlaşma hâlinde kamu davası açılmasını veya yargılamayı sona erdiren zorunlu bir usul.
Adli Kontrol: Tutuklama yerine uygulanabilen, şüpheli veya sanığın yurt dışına çıkış yasağı, belirli aralıklarla karakola imza verme gibi yükümlülüklere tabi tutularak soruşturma/kovuşturma boyunca serbest bırakılması.
HAGB (Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması): Sanık hakkında belirli şartlarla verilen mahkumiyet kararının, beş yıllık denetim süresi içinde yeni bir kasıtlı suç işlenmemesi hâlinde hiç doğurmamış sayılmasını sağlayan kurum.
Bilişim Suçu: Bilgisayar, internet veya mobil uygulama gibi bilişim sistemlerinin araç olarak kullanılması suretiyle işlenen suçlar. Dolandırıcılıkta bu durum TCK m.158/1-f kapsamında nitelikli hâl sayılır ve cezayı önemli ölçüde artırır; banka hesabı, Papara/Paycell gibi ödeme kuruluşu hesabı veya kripto varlık hesabının bir suç gelirinin aktarılmasında kullanılması bu kapsama girebilir.

İcra ve İflas Hukuku

Haciz: Borcunu ödemeyen borçlunun, icra dairesi aracılığıyla taşınır/taşınmaz mal varlığına veya maaşına el konularak alacaklının alacağının tahsiline özgülenmesi işlemi.
İtirazın İptali Davası: Borçlunun icra takibine yaptığı itiraz üzerine duran takibin devam edebilmesi için alacaklının, itirazın haksız olduğunu ispatlayarak açtığı dava.

Tüketici Hukuku

Ayıplı Mal: Taraflarca kararlaştırılan niteliklere veya objektif olarak sahip olması gereken özelliklere uymayan mal. Ayıp, teslim anında görülebilir (açık) veya sonradan ortaya çıkan (gizli) türden olabilir.
Seçimlik Haklar: Ayıplı mal karşısında alıcıya tanınan, yalnızca birinin kullanılabildiği dört haktan oluşan grup: sözleşmeden dönme, bedelde indirim, ücretsiz onarım ve ayıpsız misliyle değişim.
Gizli Ayıp / Açık Ayıp: Açık ayıp, teslim anında olağan bir muayeneyle fark edilebilen kusurdur; gizli ayıp ise ancak kullanım sırasında ortaya çıkar. Bu ayrım, ihbar süresini ve ispat yükünü doğrudan etkiler.
Nispi Metot: Bedelde indirim talep edildiğinde mahkemelerin uyguladığı hesaplama yöntemi: malın ayıpsız ve ayıplı hâldeki rayiç değerleri karşılaştırılarak elde edilen oran, satış bedeline uygulanır.
Tüketici Hakem Heyeti: Kanunda belirlenen parasal sınırın altındaki tüketici uyuşmazlıklarında, mahkemeye gitmeden önce başvurulması zorunlu, ücretsiz ve genellikle mahkemeden daha hızlı sonuçlanan idari çözüm mercii.

Gayrimenkul Hukuku

Kat Karşılığı İnşaat Sözleşmesi: Arsa sahibinin arsasını müteahhide devretmesi, müteahhidin de karşılığında inşa edeceği bağımsız bölümlerden belirli bir kısmını arsa sahibine vermeyi üstlendiği, resmî şekilde yapılması gereken sözleşme türü.
Önalım (Şufa) Hakkı: Paylı mülkiyette bir paydaşın kendi payını üçüncü bir kişiye satması hâlinde, diğer paydaşlara bu payı alıcıya karşı dava açarak edinme hakkı tanıyan yasal düzenleme; 2025'teki değişiklikle hak sahibi hâkimin belirlediği rayiç bedeli öder (TMK m.732-734).
Temerrüt Nedeniyle Tahliye: Kiracının kira bedelini ödememesi üzerine, kiraya verenin yazılı bir ihtarla verdiği süre (konut/çatılı işyerinde 30 gün) içinde ödeme yapılmazsa sözleşmeyi feshedip tahliye isteyebilmesi (TBK m.315).
İki Haklı İhtar: Aynı kira yılı içinde iki ayrı ayın kira bedeli için kiracıya haklı ihtar gönderilmiş olması hâlinde, kiraya verene kira yılının bitiminden itibaren bir ay içinde tahliye davası açma hakkı tanıyan düzenleme (TBK m.352/2).
Ecrimisil (Haksız İşgal Tazminatı): Bir taşınmazı, malikin rızası olmadan kullanan kişiden, bu kullanım süresince talep edilebilecek haksız işgal tazminatı — kira bedelinden bağımsız, kusur şartı aranmayan bir alacak türüdür.
İpotek: Bir borcun (genellikle kredinin) teminatı olarak, taşınmaz üzerine tapuda tescil edilen ve borç ödenmezse alacaklıya taşınmazı sattırma hakkı veren sınırlı ayni hak.
Ayni Hak: Bir eşya üzerinde doğrudan hâkimiyet sağlayan ve herkese karşı ileri sürülebilen hak türü (mülkiyet, ipotek, irtifak gibi) — yalnızca belirli bir kişiden bir şey talep etme hakkı olan "alacak hakkından" (nispi hak) bu yönüyle ayrılır.
İrtifak Hakkı: Bir taşınmaz malikinin mülkiyet hakkını, başka bir taşınmaz veya belirli bir kişi lehine sınırlayan, tapuda tescil edilen sınırlı ayni hak (TMK m.779 vd.) — geçit hakkı, kaynak hakkı ve üst hakkı gibi türleri vardır; malike katlanma (bir kullanıma izin verme) veya kaçınma (bazı işlemleri yapmama) yükümlülüğü yükler.

Ticaret Hukuku

Kambiyo Senedi: Kanunda şekil şartları belirlenmiş, alacağı temsil eden kıymetli evrak türü — çek, bono (senet) ve poliçe bu gruba girer. Ödenmemesi hâlinde özel, hızlandırılmış bir icra takibi yoluna başvurulabilir.
Adi Ortaklık: Tüzel kişiliği bulunmayan, iki veya daha fazla kişinin ortak bir amaca ulaşmak için emek veya malvarlığını birleştirdiği sözleşmeye dayalı ortaklık türü (TBK m.620 vd.).
Ticari Alacak: Bir ticari işlem veya faaliyetten doğan, fatura veya cari hesap kaydı gibi belgelerle ispatlanabilen para alacağı. Tahsili için icra takibi veya dava yoluna başvurulabilir.

Tazminat Hukuku

Hizmet Kusuru: Bir kamu kurumunun, kendisine verilen görevi zamanında, gereği gibi veya hiç yerine getirmemesi nedeniyle doğan zarardan sorumlu tutulmasına dayanak olan idare hukuku kavramı; idare mahkemesinde tam yargı davasıyla ileri sürülür.
Tam Yargı Davası: Bir idari işlem veya eylem nedeniyle zarara uğrayan kişinin, bu zararın tazmini için idare mahkemesinde açtığı dava türü (İYUK m.2); açılmadan önce ilgili idareye yazılı başvuru yapılması gerekir.
Belirsiz Alacak Davası: Alacağın miktarı dava açılırken tam belirlenemediğinde tutarın yargılama sırasında netleştirilmesine imkân tanıyan eski dava türü (HMK m.107). 7589 sayılı Kanun'la yürürlükten kaldırıldı (Resmî Gazete: 31.07.2026); yerine kısmi davada, aynı davada bir defaya mahsus talep artırımı imkânı getirildi (HMK m.109/4). Kanunun yürürlüğünden önce açılmış belirsiz alacak davaları eski hükümlere göre görülmeye devam eder.
Masumiyet Karinesi: Bir kişinin, hakkında kesinleşmiş bir mahkûmiyet kararı verilinceye kadar suçsuz sayılacağını güvence altına alan, Anayasa'da (m.38) ve uluslararası sözleşmelerde yer alan temel hukuk ilkesi.

Aradığınız terim burada yok mu?

Sözlüğümüz sürekli genişliyor. Aradığınız terimi bulamadıysanız durumunuza özgü sorularınızı iletişim formundan iletebilirsiniz.

Bize ulaşın

Bu sayfa yalnızca çalışma alanlarımız hakkında genel bilgi vermek amacıyla hazırlanmıştır; hukuki görüş veya tavsiye niteliği taşımaz.